در اين باره نگاشت . « 1 » ياقوت نسخه‌اى از مغازى موسى بن عقبه را كه به خط ابونعيم اصفهانى بوده استفاده كرده است . « 2 » بخشى از مغازى را كه ابن شهبه ( م 789 ) تهذيب كرده ، ساخو با ترجمهء آلمانى چاپ كرده است . كتاب الدرر فى اختصار المغازى و السير ابن عبد البر ( م 463 ) تلخيص مغازى موسى بن عقبه است . فقرات فراوانى از اين كتاب را ابن حجر در الاصابة آورده كه سزگين شمارهء صفحات آن را معين كرده است . « 3 » همچنين فقرات فراوانى از آن را بيهقى ( م 458 ) در دلائل النبوة نقل كرده است . دو نفر سيره موسى بن عقبه را به صورت مستقل چاپ كرده‌اند . يكى جمشيد احمد الندوى كه در سال 1419 كتابش در مغرب چاپ شد . و ديگرى آقاى مرادى نسب كه مغازى موسى بن عقبه را در قم ( 1382 ش ) به چاپ رساند . محمد بن اسحاق ( 81 - 85 / 150 - 151 ) ابن اسحاق نويسندهء اولين سيرهء نسبتاً جامعى است كه به دليل نظم منطقى موجود در آن به عنوان نخستين كار اصيل در اين زمينه شناخته شده است . « 4 » وى از موالى - عرب يا فارس - عراقى است كه پدرانش مسيحى بوده و جدش يسار از اسيران جنگ عين التمر عراق بود . وى در مدينه باليد ، اما در نهايت در بغداد درگذشت و در مقبرهء خيزران مدفون شد . وى جداى از مدينه كه بخش عمدهء دانش حديثى خود را از استادان آن فراگرفت ، در سفرى كه در حدود سى سالگى به مصر داشت ، شاگردى كسانى چون يزيد بن ابى حبيب ( م 127 ) كرد و در اخبار سيره از او هم بهره برد . « 5 » ابن اسحاق پس از پيروزى عباسيان در سال 132 به عراق رفت و زمانى كه منصور در حيره بود ، كتاب مغازى خود را تأليف كرد و از آن زمان ميان مردم كوفه و سپس ساير مناطق انتشار يافت . در واقع مهاجرت ابن اسحاق از مدينه به عراق ، دانش سيره را كه تولدش در مدينه بود ، به مهمترين نقطهء عالم اسلام يعنى عراق انتقال داد . ابن اسحاق سيرهء مدوّنى از خود بر جاى نهاد كه صبغهء تاريخى آن به‌طور كامل روشن

--> ( 1 ) . تهذيب الكمال ، ج 29 ، ص 119 ( 2 ) . معجم البلدان ، ج 4 ، ص 1008 ( چاپ اروپا ) . ( 3 ) . تاريخ التراث العربى ، التدوين التاريخى ، ص 85 ( 4 ) . دربارهء ابن اسحاق ، تحقيقات فراوانى نوشته ومنتشر شده است . يك رسالهء مستقل با اين عنوان دربارهء وى نوشته شده است : 1923 ، ck Muhammad Ibn Ishaq , Frankfurt , amMain J F تحقيق ديگر از Horowitz بود كه با عنوان المغازى الاولى و مؤلفوها توسط حسين نصار به عربى چاپ شد ( قاهره ، 1946 ) . محقق ديگرى متن اصلى سيره ابن اسحاق را بدون اضافات ابن هشام و همراه با آنچه از ابن اسحاق در مصادر ديگر آمده و در سيرهء ابن هشام حذف شده بوده چاپ كرد . مشخصات آن از اين قرار است : 1955 . A . Guillaume , The Life of Muhammad , OUP ( 5 ) . از جمله رساله‌اى از او تحت نام : كتاب فيه ذكر من بعث رسول الله صلى الله عليه و آله و سلم الى البلدان و ملوك العرب والعجم و ما قال لاصحابه حين بعثهم . نك : البحوث و المحاضرات ، 1385 ، مقالهء دراسة فى سيرة النبى ، ص 117